Yangın Elektrikten mi Çıktı? Ark İzleri, Lityum Bataryalar ve Elektrikli Araçlar
Yangınların yaklaşık %40’ı elektrik kaynaklı. Peki bir yangının kablodan mı çıktığı, yoksa dışarıdan gelip kabloyu mu yaktığı nasıl anlaşılır? ODTÜ mezunu elektrik-elektronik mühendisi ve İstanbul Bilirkişi Bölge Kurulu’na kayıtlı bilirkişi Naci Çetinkaya cevabı iletkenlerin üzerinde arıyor: ark boncukları. Röportajda ayrıca gevşek bağlantıların termal kamerayla nasıl yakalandığını, lityum bataryaların neden şarj sırasında tutuştuğunu ve Kalamış Marina’da üç tekneyi daha saran hibrit yat yangınını anlatıyor.
30 Saniyede Özet
- Yangınların yaklaşık %40’ı elektrik kaynaklıdır. Çetinkaya’ya göre en önemli sorun izolasyon hatalarıdır; bunların arkasında da aşırı yük, yanlış hesaplanmış kablo kesiti ve sonradan eklenen yükler vardır.
- Elektrik yangınının imzası ark boncuğudur. İletkenler birbirine temas edip ark oluşturduğunda uçlarında leblebi tanesine benzeyen erimiş boncuklar kalır. Dış kaynaklı yangında izolasyon erise bile iletkenler arasında boşluk kalır, boncuk oluşmaz.
- Gevşek bağlantı sessiz bir yangın kaynağıdır. Isınıp soğudukça gevşeyen ek ve klemensler 6 ayda bir termal kamerayla taranmalıdır.
- Lityum bataryalar en çok şarjda tutuşur. Aşırı ısınma termal kaçağa dönüşürse batarya yanıcı gazlar çıkararak yanar; söndürmek son derece zordur.
- Elektrikli araca mesafe koyun. Çetinkaya park ederken en az 2 metre mesafe bırakılmasını ve özel söndürme sistemi olmayan kapalı garajlara elektrikli araç alınmamasını öneriyor.
- Yılda en az bir kez ölçün. Alçak gerilim panolarında termal kamera ve sıkılık kontrolü, topraklama ölçümü ve çalışan bir kaçak akım rölesi temel önlemlerdir.
Bir Yangının Elektrik Kaynaklı Olduğu Nasıl Anlaşılır?
Yangın yerindeki kabloların iletkenlerine bakılır. Yangın elektrikten çıktıysa izolasyonu eriyen iletkenler birbirine temas etmiş, ark oluşmuş ve temas noktasında erimiş metal boncuklar kalmıştır. Yangın dışarıdan gelip kabloları sonradan yaktıysa izolasyon yanmış olsa da iletkenler arasında boşluk vardır; temas ve boncuklaşma görülmez.
Naci Çetinkaya, bilirkişi olarak olay yerine gittiğinde ilk işinin boncuklaşmayı ve bulunduğu yeri tespit etmek olduğunu söylüyor. Boncuklar, iletkenler arasında akım geçerken bir temas olduğunu gösterir. Boncuğun nerede olduğu ise yangının başlangıç noktası hakkında ipucu verir.
Kablo izolasyonu yangında tamamen yanar; geriye yalnızca bakır ya da alüminyum iletken kalır. Bu yüzden bilirkişinin elindeki en değerli delil, iletkenlerin birbirine göre durumu ve üzerlerindeki erime izleridir. Gerektiğinde numuneler taramalı elektron mikroskobu (SEM) gibi laboratuvar yöntemleriyle incelenir.
Röportajın ikinci mesajı önlemedir: elektrik yangınlarının büyük kısmı aşırı yük ve gevşek bağlantılarla başlar ve ikisi de yangından aylar önce termal kamerayla görülebilir.
- ~%40Çetinkaya’ya göre elektrik kaynaklı yangınların payı
- 6 ayBağlantıların termal kamerayla taranması için önerilen aralık
- 2 mElektrikli araçların yanına park ederken önerilen asgari mesafe
Ark Boncukları: Elektrik Kaynaklı mı, Dış Kaynaklı mı?
Bilirkişinin sorduğu soru basittir: kablo mu yangını başlattı, yoksa yangın mı kabloyu yaktı? İki senaryo iletkenlerin üzerinde farklı izler bırakır.
Yangını kablo başlattı
- İzolasyon aşırı ısıyla erimiş, iletkenler birbirine temas etmiş
- Temas noktasında ark oluşmuş; iletken ucunda yuvarlak, erimiş boncuklar var
- Erime lokal: boncuğun hemen yanındaki iletken sağlam görünebilir
- Boncuğun yeri, yangının başladığı bölgeye işaret edebilir
Yangın kabloyu sonradan yaktı
- Alev dışarıdan (tekstil, mobilya, kibrit, bitki…) gelip izolasyonu yakmış
- İletkenler arasında boşluk kalmış, fazlar birbirine temas etmemiş
- Ark boncuğu yok; erime varsa geniş alana yayılmış, damla gibi akmış izler
- Kablolar yangının nedeni değil, yangından etkilenen eşyalardan biri
Laboratuvarda neye bakılır?
Gözle yapılan incelemenin yetmediği ya da tarafların itiraz ettiği dosyalarda numuneler laboratuvara gider. Röportajda öne çıkan yöntemler:
Taramalı elektron mikroskobu (SEM)
Boncuğun yüzeyi ve iç yapısı çok yüksek büyütmede incelenir. Arkla eriyen metal ile alevle eriyen metal farklı yapı gösterir; bu, boncuğun ark kaynaklı mı yoksa yangının ısısıyla mı oluştuğunu ayırmaya yardım eder. Üniversite laboratuvarlarında yapılır ve ayrı bir bütçe gerektirir.
Kütle spektrometrisi ve kromatografi
Yangın artıklarında tiner, solvent, benzin, gazyağı gibi hızlandırıcıların ya da parafin, mum gibi maddelerin izini arar. Kasıt ve sabotaj şüphesi olan dosyalarda elektrik iddiasını desteklemek ya da çürütmek için kullanılır.
Olay yeri belgelemesi
Kabloların hangi devreye ait olduğu, sigortaların ve kaçak akım rölelerinin durumu ve boncukların konumu fotoğraflanıp krokiye işlenir. Laboratuvar sonucu ancak doğru belgelenmiş bir numuneyle anlam taşır.
Yangın Kriminal notu: Tek boncuk yetmez
Ark boncuğu, o devrenin hasar gördüğü anda enerjili olduğunu gösterir. Ancak dışarıdan gelen bir yangın da enerjili bir kabloyu yakarak ark oluşturabilir. Bu yüzden uluslararası yangın inceleme pratiğinde (NFPA 921) tek bir boncuğa değil, ark haritalamasına bakılır: tüm devrelerdeki ark noktaları işaretlenir ve kaynağa en yakın, en erken oluşmuş ark aranır. Çetinkaya’nın vurguladığı "boncuğun bulunduğu yer" tam olarak budur.
Derinlemesine okuyun:Elektriksel Ark Sebep mi Sonuç mu?Aşırı Yükten Tutuşmaya: Bir Elektrik Yangınının 5 Adımı
Çetinkaya’nın anlattığı mekanizma tek bir arızadan değil, zamanla birikmiş ihmallerden oluşur. Her halka bir sonrakini mümkün kılar:
01 · Yük ve Kablo Kesiti
Kablo, yükün karakteristiğine göre %70–80 doluluğa hesaplanır; yeni yükler bu dengeyi bozar
02 · Isıl Gevşeme
Isınıp soğuyan ek ve klemensler zamanla gevşer
03 · Aşırı Isınma
Gevşek nokta ve aşırı yüklü kablo sürekli ısınır
04 · İzolasyon Erimesi
Yalıtkan erir ya da sıyrılır; iletkenler birbirine temas eder
05 · Ark ve Tutuşma
Ark ısısı çevredeki yanıcı eşyaları tutuşturur; geride boncuk kalır
Sonuç: Önceden Görülebilen Bir Yangın
Zincirin ilk üç halkası, yangın çıkmadan aylar önce termal kamera ölçümüyle görülebilir. Son halka ise yangından sonra bilirkişinin iletkenler üzerinde bulduğu delildir: ark boncuğu.
Elektrikli Araçlar Neden Yanar? Naci Çetinkaya ile Elektrik Kaynaklı Yangınlar
Elektrik-elektronik mühendisi ve bilirkişi Naci Çetinkaya; elektrik yangınlarının nedenlerini, ark boncuklarıyla elektrik kaynaklı yangının nasıl tespit edildiğini, lityum batarya ve elektrikli araç yangınlarını, Kalamış Marina’daki hibrit yat yangınını ve işletmeler için periyodik kontrol önerilerini anlatıyor.
Elektrikli Araçlar ve Lityum Bataryalar Neden Yanar?
Çetinkaya’ya göre lityum bataryalar ısıya son derece hassastır. Şarj sırasında oluşan ısıyı dışarı atamadıkları anda kendi kendilerini ısıtmaya başlar ve patlamaya kadar gidebilirler. Telefon, scooter, tekne ya da otomobil — mekanizma aynıdır; değişen yalnızca enerjinin büyüklüğüdür.
En riskli an: şarj
Elektrikli araç yangınları en çok şarj sırasında, bağlantı soketinde ya da aşırı ısınan bataryada başlar. Şarj, bataryanın en fazla ısı ürettiği ve çoğu zaman başında kimsenin olmadığı andır.
Termal kaçak
Bir hücrede başlayan aşırı ısınma komşu hücrelere zincirleme yayılır. Batarya hidrojen dahil yanıcı gazlar açığa çıkarır ve çok yüksek sıcaklıklarda yanar; yangın kendi kendini besler.
Söndürme güçlüğü
Çetinkaya’ya göre başlamış bir batarya yangınını söndürmek neredeyse imkânsızdır; çoğu zaman araç yanıp tükenene kadar sürer. Uygun ekipmanı olmayan kapalı bir garajda bu, binanın tamamı için risk demektir.
Araç sahipleri ve site yönetimleri için 5 önlem
- 1
Mesafe bırakın
Elektrikli bir aracın yanına park ederken en az 2 metre mesafe bırakın; olası bir yangının sıçramasını geciktirir.
- 2
Kapalı garajı sorgulayın
Özel söndürme ve algılama sistemi kurulmamış kapalı garajlara elektrikli araç alınmasını yönetim kararıyla değerlendirin. Çetinkaya’nın oturduğu sitenin yönetimi bu yönde karar almış.
- 3
Şarjı gözetimsiz bırakmayın
Şarj ünitesini uygun, ayrı bir hattan besleyin; uzun süreli şarjda soketin ve kablonun aşırı ısınıp ısınmadığını kontrol edin.
- 4
Kılavuzu okuyun
Şarj sisteminin aşırı şarjda devreyi kesip kesmediğini, yoksa yalnızca uyarı mı verdiğini öğrenin. Kalamış vakası tam olarak bu bilgisizlikten doğdu.
- 5
Hasarlı bataryayı şarja takmayın
Darbe almış, şişmiş ya da anormal ısınan bir bataryayı şarja takmadan önce yetkili servise gösterin.
LPG’li araçlar giremiyorsa elektrikliler?
Çetinkaya’ya göre elektrikli araçların kapalı otoparklara girişine ilişkin özel bir mevzuat yok. Buna karşın AVM’lerin kapalı otoparklarına şarj istasyonları bile kuruluyor.
LPG’li araçlar kapalı garaja giremiyorsa, söndürme sorunu çözülene kadar elektrikli araçlar da ancak özel söndürme sistemi kurulmuş garajlara alınmalı.
/// Bu değerlendirme bilirkişinin kişisel görüşüdür; otopark ve şarj istasyonları için yürürlükteki yangın yönetmeliği ve yerel itfaiyenin görüşü esas alınmalıdır.
Kalamış Marina: Bir Aylık Hibrit Teknede Termal Kaçak
Çetinkaya’nın yakın zamanda rapor yazdığı bu dosya, akü ve batarya riskinin yalnızca otomobillerle sınırlı olmadığını gösteriyor.
Hem elektrikli hem dizel çalışan bir tekne
01 · Akü bankası şarjda
Hibrit tekne, elektrikli çalışma için büyük bir akü bankası taşıyor. Ekip "sahurda kalkarız" diyerek aküleri şarja takıp yatıyor.
02 · Aşırı şarj
Şarj sistemi aşırı şarjda devreyi kesmiyor; yalnızca sesli ve ışıklı uyarı veriyor. Uyuyan ekip uyarıyı fark etmiyor.
03 · Termal kaçak
Aşırı ısınan aküler termal kaçağa giriyor, patlayarak yanmaya başlıyor.
04 · Sirayet
Yangın marinada yanındaki üç tekneye daha sıçrıyor. Bir aylık tekne yanarak kül oluyor.
- ~300.000 €Toplam hasar
- 4 tekneYangından etkilenen tekne
- 1 ayTeknenin yaşı
Dosyadan çıkan dersler
- Şarj sisteminin aşırı şarjda devreyi otomatik kesip kesmediğini satın alırken öğrenin.
- Kullanım kılavuzunu ilk seferden önce okuyun; uyarı sistemi ancak bilinirse işe yarar.
- Akü bankasını gözetimsiz, uzun süreli şarjda bırakmayın; şarjı kesen ek bir koruma düşünün.
- Batarya bölmesinin havalandırmasını ve ısı-duman algılamasını yetkili bir servise kontrol ettirin.
İşletmeler Ne Yapmalı? Termal Kamera, Topraklama ve Kaçak Akım Rölesi
Ev, iş yeri, restoran ya da otel — Çetinkaya’nın tavsiyesi aynı: kontrol kalemiyle kendi başınıza değil, ölçerek ve yetkin bir mühendisle kontrol edin. Mevzuat yalnızca trafoların yıllık bakımını zorunlu tutuyor; oysa riskin büyük kısmı trafodan sonraki alçak gerilim tesisatında.
Trafo bakımı
Mevzuat gereği zorunlu olan rutin bakım. Trafo bakımlı olsa bile ondan sonraki tesisat ayrıca kontrol edilmelidir.
Termal kamera ve sıkılık kontrolü
Alçak gerilim panoları, bağlantı noktaları ve ekler termal kamerayla taranır; sıcak noktalar sıkılır. Aşırı akım geçen her bağlantı zamanla gevşer.
Topraklama ölçümü
Çevrede yeni binalar yapıldıkça toprağın yapısı ve topraklama direnci değişebilir. Çetinkaya’ya göre bu ölçüm kesinlikle yapılmalıdır.
Kaçak akım rölesi
İzolasyon hatası olduğunda devreyi açan röle. Topraklamadan emin olunarak tesisatta mutlaka kullanılmalı ve test butonuyla düzenli denenmelidir.
Yangın önce haber verir: 5 uyarı işareti
Sunucunun hatırlattığı gibi aynı mekânda yaşayan insan, bir şeylerin ters gittiğini çoğu zaman hisseder. Şu belirtilerden biri varsa vakit kaybetmeden bir elektrik mühendisine baktırın:
- 1
Isınan kablo, priz ya da pano
Dokunulduğunda ılık ya da sıcak olan priz, fiş ya da pano kapağı aşırı yükün ya da gevşek bağlantının işaretidir.
- 2
Cızırtı ve vızıltı
Panodan ya da prizden gelen cızırtı, ark ya da gevşek kontak anlamına gelebilir.
- 3
Yanık plastik kokusu
Isınan izolasyon kendine özgü bir koku yayar; kaynağı bulunmadan geçiştirilmemelidir.
- 4
Renk değişimi ve is
Priz çevresinde kararma, erimiş fiş ya da kablo kılıfında renk değişimi geçmiş bir aşırı ısınmanın kanıtıdır.
- 5
Sık atan sigorta
Sigortanın sık atması, devreye taşıyabileceğinden fazla yük bindiğini gösterir; sigortayı büyütmek çözüm değildir.
“Zamanla aşırı akım geçerek bağlantı noktaları gevşeyecektir; gevşemelerin her noktası ileride bir yangın kaynağı olabilir.”
Elektrik Yangını İnceleme Sözlüğü
Bu rehberde geçen temel kavramların kısa tanımları:
- Ark boncuğu (boncuklaşma)
- Enerjili iki iletkenin temas edip ark oluşturduğu noktada metalin eriyip yuvarlak bir damla halinde katılaşmasıyla oluşan iz. Elektrik kaynaklı yangının en önemli fiziksel delilidir.
- Ark haritalaması
- Yangın yerindeki tüm devrelerde ark noktalarının işaretlenip krokiye dökülmesi; yangının başlangıç bölgesini daraltmak için kullanılır.
- İzolasyon hatası
- İletkeni saran yalıtkanın ısı, yaşlanma ya da mekanik hasarla işlevini yitirmesi. Kısa devrenin ve kaçak akımın başlıca nedenidir.
- Kablo kesiti
- İletkenin mm² cinsinden kesit alanı; taşıyabileceği akımı belirler. Çetinkaya’ya göre kablo, yükün %70–80 doluluğunda çalışacak şekilde seçilir.
- Isıl gevşeme
- Isınıp soğuyan bağlantı noktalarının genleşip büzülerek zamanla gevşemesi; kontak direncini ve ısınmayı artırır.
- Termal kamera
- Yüzey sıcaklıklarını görüntüleyen kamera. Panolardaki gevşek ve aşırı ısınan bağlantıları yangın çıkmadan önce gösterir.
- Termal kaçak (thermal runaway)
- Lityum hücrede aşırı ısınmanın kendi kendini besleyerek komşu hücrelere yayılması; yanıcı gaz çıkışına, patlamaya ve söndürülmesi zor yangına yol açar.
- Akü bankası
- Teknelerde ve enerji depolama sistemlerinde birbirine bağlanmış akü grubu. Büyük enerji depoladığı için şarj kontrolü kritik önemdedir.
- Kaçak akım rölesi
- Faz ile nötr arasındaki akım farkını algılayıp devreyi kesen koruma cihazı. 30 mA’lik tipi hayat koruması, 300 mA’lik tipi yangın koruması için kullanılır.
- Topraklama
- Tesisattaki istenmeyen gerilimin güvenli biçimde toprağa aktarılması. Ölçülmemiş bir topraklama, kaçak akım korumasının doğru çalışmasını da tehlikeye atar.
- SEM (taramalı elektron mikroskobu)
- Yüzeyleri çok yüksek büyütmede görüntüleyen mikroskop. Yangın incelemesinde boncuğun arkla mı yoksa yangının ısısıyla mı oluştuğunu ayırmaya yardım eder.
- GC-MS
- Gaz kromatografisi-kütle spektrometrisi. Yangın artıklarında benzin, tiner, gazyağı gibi hızlandırıcıların izini bulur.
“Eğer elektrik kaynaklıysa boncuklaşmalar olacaktır. Dışarıda oluşan bir yangın kablo izolesini eritse bile iletkenler arasında bir boşluk olacak, temas etmemiş olacaklardır.”
Sıkça Sorulan Sorular
Bir yangının elektrik kaynaklı olduğu nasıl anlaşılır?+
Ark boncuğu nedir?+
Dış kaynaklı bir yangında kablolarda ne görülür?+
Tek bir ark boncuğu yangının elektrikten çıktığını kanıtlar mı?+
Elektrik yangınlarının en yaygın nedeni nedir?+
Elektrik tesisatı termal kamerayla ne sıklıkla kontrol edilmeli?+
Elektrikli araçlar neden yanar?+
Elektrikli araçlar kapalı otoparka girmeli mi?+
Lityum batarya yangını neden zor söndürülür?+
Kalamış Marina’daki yat yangını nasıl çıktı?+
Kaçak akım rölesi ve topraklama neden önemli?+
Bugün Kontrol Edin: 8 Madde
Çetinkaya’nın önerilerinden derlenen liste; çoğu bir mühendis keşfiyle kısa sürede netleşir.
Naci Çetinkaya
Elektrik-elektronik mühendisi. 1989’da ODTÜ’den mezun oldu ve hemen ardından endüstride çalışmaya başladı. 8 yıldır İstanbul Bilirkişi Bölge Kurulu’na kayıtlı aktif bilirkişi olarak çalışıyor.