Elektrik Kaynaklı Yangınların Gerçek Nedenleri
1977’den bu yana İstanbul adliyelerinde yangın bilirkişiliği yapan elektrik mühendisi Taşkın Ünal’a göre yangınların ezici çoğunluğu elektrikle ilgilidir — ve çoğu daha proje masasında başlar. Ünal; kullanılacak kadar güç talep edilmemesinin, elektrikli araç şarj istasyonlarının projesiz kurulmasının, havasız panoların ve bodruma gömülen tesisatın neden yangına davetiye çıkardığını, Haydarpaşa Garı yangınından 12 saat süren bir duruşmaya uzanan dosyalarla anlatıyor.
30 Saniyede Özet
- Elektrik yangını çoğu zaman projede başlar. İdareye bir proje verilip sahada başka bir proje uygulandığında gerçekte çekilen güç, talep edilenin üzerine çıkar; kablo kesitleri küçük kalır, iletkenler ısınır, bağlantılar bozulur.
- Kullanacağınız kadar güç talep edin. Ünal’ın kuralı basittir: altyapıyı gerçek yüke göre kurarsanız "hiçbir şey çıkmaz". Her odaya klima eklenmek istenen bir orduevinde bu yüzden önce yeni bir trafo yaptırdı.
- Gerilim dalgalanması da yangın sebebidir. Gün içinde yük altında düşen gerilim gece yükselir; bu ani sıçrama cihazlara ve bağlantılara zarar verebilir.
- Elektrikli araç şarjı projesiz kurulmaz. Ev ya da sitede şarj istasyonu için elektrik projesi, dağıtım şirketi onayı, muayene ve kabul gerekir; yetkisiz kurulumlar şarj sırasında çıkan yangınların başında gelir.
- Pano havasız, kimyasal bodrumda kalmaz. Panolar havalandırılmalı, yanıcı ve zehirli maddeler bodrumda depolanmamalı, statik elektrik toprağa aktarılmalıdır.
- Bilirkişi kurtarıcı değil, gözetmendir. Ünal’ın ilkesi: ne görüyorsan onu yaz; gerekirse heyetten ayrılıp ayrık rapor ver.
Elektrik Yangınları Neden Çıkar?
Çoğu elektrik yangınının kökünde, tesisatın gerçekte çekilen yüke göre kurulmamış olması yatar. Talep edilen güç ile kullanılan güç arasındaki fark, kabloları ve bağlantı noktalarını kapasitelerinin üzerinde zorlar: iletken ısınır, kontaklar gevşeyip bozulur, ark oluşur ve yakındaki yanıcı malzeme tutuşur.
Taşkın Ünal’ın sahada en sık gördüğü hata, elektrik aboneliği alınırken yapılır. Proje çizilir, gerekli indirimler yapılır ve elektrik idaresine bir proje verilir; ama uygulamada başka bir proje kullanılır. İdareye bildirilen güç ile sahada kullanılan güç birbirini tutmaz. Sonuç: güç sıkıntısı, patlamalar ve yüke göre küçük kalmış kablo kesitleri.
İkinci etken şebekenin kendisidir. Ünal, gerilim düşümlerinin ve gece saatlerinde yükselen gerilimin yarattığı ani enerji sıçramalarının cihazlara zarar verebildiğini ve yangına yol açabildiğini, bunda elektrik idarelerinin de payı olduğunu vurgular.
Ünal’ın dosya tecrübesinde yangınların ezici çoğunluğu — kendi ifadesiyle "yüzde 99,9’u" — elektrikle ilişkilidir. Bu bir istatistik ölçümü değil, adliyeye gelen dosyalardan süzülmüş bir saha gözlemidir; ama mesaj açıktır: elektrikle oyun olmaz.
- 1977İstanbul adliyelerinde bilirkişiliğe başladığı yıl
- 12 saatAyrık raporunun dinlendiği duruşmanın süresi
- 3 alanBina, gemi-yat ve elektrikli araç yangınları
Bir Elektrik Yangını Adım Adım Nasıl Gelişir?
Elektrik yangını tek bir anda değil, birbirine eklenen küçük ihmallerle olgunlaşır. Ünal’ın anlattıklarından derlenen zincir — her halka bir sonrakini mümkün kılar:
01 · Proje ve Güç Talebi
İdareye verilen proje ile sahada uygulanan proje farklı
02 · Kablo Kesiti
Gerçek yüke göre küçük kalan iletken sürekli ısınır
03 · Kontak ve Bağlantı
Gevşeyen ya da oksitlenen bağlantıda direnç ve ısı artar
04 · Gerilim Dalgalanması
Gündüz düşen gerilim gece yükselir; ani sıçrama cihazları zorlar
05 · Ark ve Tutuşma
Ark sıcaklığı çevredeki yanıcı malzemeyi tutuşturur
Sonuç: Önlenebilir Bir Yangın
Zincirin her halkası, yangın çıkmadan önce bir mühendis tarafından görülebilir: proje ile uygulamanın karşılaştırılması, kablo kesitlerinin yüke göre kontrolü, panoların termal ölçümü ve gerilim koruması. Bilirkişi raporunda ise aynı halkalar geriye doğru okunur.
Elektrik Kaynaklı Yangınların Nedenleri ve Elektrikli Araçların Tehlikeleri
Elektrik mühendisi ve adli yangın bilirkişisi Taşkın Ünal; elektrik yangınlarının proje kaynaklı nedenlerini, elektrikli araç şarj istasyonlarının risklerini, Haydarpaşa Garı yangınını, İzmit’teki AVM yangını duruşmasını ve sanayiciler, oteller ve yat sahipleri için tavsiyelerini anlatıyor.
Elektrikli Araç Yangınları: Şarj İstasyonu Neden Projesiz Kurulmaz?
Ünal elektrikli araçlara karşı değildir: "Petrol bitiyor ama elektrik bitmeyecek; bundan sonraki dönem elektrik dönemi." Ama bir uyarısı vardır: elektrikle oyun olmaz. "Türkiye’de elektrikli arabalar yanmaz" denirken onun cevabı açıktır: büyük bir enerji varsa, o enerji bir yere boşalacaktır.
Yetkisiz şarj kurulumu
Ev ya da sitelerde kurulan şarj istasyonları zaman zaman yetkisiz kişilerce, projesiz ve onaysız devreye alınıyor. Mevcut bina tesisatına eklenen bu sürekli ve yüksek yük, hesapta olmayan bir güç talebidir.
Bataryadaki yüksek enerji
Araç bataryası küçük bir hacimde çok büyük enerji depolar. Ünal’a göre batarya teknolojisi hâlâ olgunlaşma sürecindedir; hasar, aşırı ısınma ya da hatalı şarj bu enerjinin kontrolsüz boşalmasına yol açabilir.
Batarya ömrü, bakımı ve şişme
Bataryanın ömrü, bakımı ve şişme belirtileri takip edilmelidir. Darbe almış, şişmiş ya da anormal ısınan bir batarya şarja takılmadan önce yetkili servise gösterilmelidir.
Güvenli şarj istasyonu için 5 adım
- 1
Elektrik projesi
Şarj ünitesinin gücü, besleme hattı ve koruma elemanları bir elektrik mühendisinin hazırladığı projede gösterilir.
- 2
Dağıtım şirketi onayı
Proje elektrik idaresine (dağıtım şirketine) sunulur; bağlantı gücü yeni yüke göre değerlendirilir.
- 3
Yetkili kurulum
Kurulum, yetki belgesi olan bir elektrik ekibi tarafından projeye uygun olarak yapılır.
- 4
Muayene ve kabul
Tesisat devreye alınmadan önce muayene edilir; kabulü yapılmadan kullanılmaz.
- 5
Doğru koruma ve bakım
Ayrı bir hat, yüke uygun kesitte kablo ve DC kaçak akımları da algılayan kaçak akım koruması kullanılır; ünite düzenli bakıma alınır.
Yangın çıkarsa sorumluluk kimde?
Ünal’a göre projesi onaylanmış, muayenesi yapılmış ve kabul edilmiş bir tesisatta sorun çıkarsa, onayı veren elektrik idaresinin sorumluluğu gündeme gelir.
Kabul görmemiş ya da hiç onaya sunulmamış bir kurulumda ise sorumluluk ağırlıklı olarak işi yapan elektrikçiye döner.
/// Kusur dağılımı her dosyada somut delillere göre bilirkişi ve mahkeme tarafından belirlenir; yukarıdaki ayrım Ünal’ın genel değerlendirmesidir.
Pano Havalandırması ve Bodrum Katı Tehlikesi
Bir sanayi tesisini, oteli ya da AVM’yi gezdiğinde Ünal’ın ilk baktığı yerler bellidir: panolar nerede, hava alıyor mu, sirkülasyon var mı? Kimyasal maddeler nerede ve nasıl korunuyor? "Elektriği tutamazsan çok tehlikelidir, kimyayı tutamazsan çok tehlikelidir."
Bodrum ve havasız alan
- Havasız, sirkülasyonsuz elektrik panoları
- Bodrumda depolanan solvent, tiner, boya ve alkol
- Derin bodrum katlarına gömülen trafo ve orta gerilim tesisatı
- Topraklaması olmayan dolum ve aktarma noktaları
Havalanan ve erişilebilen alan
- Havalandırmalı, temiz ve önü açık pano odaları
- Yanıcı-parlayıcı maddeler için ayrı, havalandırmalı depo
- Jeneratör ve enerji ekipmanı mümkünse üst katta ya da açıkta
- Topraklanmış, statik elektriği boşaltan ekipman
Statik elektrik: toprağa verin
Ünal’a göre kapalı alanda biriken yanıcı buharlar ve malzemeler kendi kendine elektriklenebilir; insan vücudu da statik elektrik taşır. Çözüm basittir: bu yükü toprağa aktarmak. Yanıcı sıvıların bulunduğu alanlarda ekipmanın, kapların ve çalışanların topraklanması hayati önemdedir.
Sahadan iki örnek
Yarım Asırlık Bilirkişilikten Üç Dosya
Ünal’ın dosyaları yalnızca elektrik yangınlarından ibaret değildir; ama her birinde ortak bir ders vardır: denetimsizlik ve dikkatsizlik, en sağlam yapıyı bile yakabilir.
Pazar Günü, Şaloma ve İki Genç
Ünal’ın en çok etkilendiği dosyalardan biri 28 Kasım 2010 Pazar günü çıkan Haydarpaşa Garı yangınıdır; aktardığına göre binanın saati de 15.15’te durmuştu. Bu bir elektrik yangını değildi. Yüzyılı aşkın yapının ahşap kalasları yıllar içinde un gibi olmuş, vurunca elin içine gireceği kadar çürümüştü. Çatıda su yalıtımı için şaloma ve büyük gaz tüpleriyle çalışılıyordu — başlarında usta ya da amir olmadan, 16 yaşında iki gençle. Kibrit yanmayınca ortamda gaz birikti; şaloma yakılmak istendiği anda parlama oldu.
Gençlerden biri yandı ama hayatını kaybetmedi. Ünal’ın sorusu yalnızca tekniğe değil, sorumluluğa yöneliktir: "16 yaşındaki çocuk çalıştırılır mı?" Tarihi bir eser; iş güvenliği, nezaret ve kontrol olmadan deneyimsiz ellere bırakılmıştı.
Ayrık Rapor ve 12 Saatlik Duruşma
İzmit’teki büyük bir AVM yangınında Ünal, heyetin görüşüne katılmayıp ayrık rapor verdi. Raporu okuyan sulh ceza hâkimi onu bizzat aradı ve duruşmaya katılmasını istedi. Salonda sigorta şirketlerinin 25 kadar müfettişi ve avukatı vardı. Duruşma sabahtan akşama, tam 12 saat sürdü.
Hâkim avukatlara şunu söyledi: "Soruları doğrudan bilirkişiye soramazsınız, bana soracaksınız; gerekirse ben cevap verdiririm." Ünal’a göre bu, bilirkişinin bağımsızlığını koruyan doğru bir yargılama yönetimiydi.
"Abi, Ne Olur Bizi Kurtar"
Mahkemeyle birlikte gidilen bir tekstil yangınında 20–30 çuval bir araya konup tutuşturulmuş, dört beşi yanmıştı. İşletme sahibi kendi işyerine sabotaj yapmıştı. İnceleme sırasında bilirkişiden yardım istedi: "Abi, ne olur bizi kurtar."
Ünal’ın cevabı: "Ben kurtarıcı değilim, gözetmenim. Ne görüyorsam onu yazarım." Rapor gördüğü gibi yazıldı ve mahkemeye verildi.
Tarafsız Bilirkişi: Gördüğünü Yazmak
Bir bilirkişi her şeyi bilmeyebilir; ama tek bir şey olmak zorundadır: dürüst ve tarafsız. Mahkemeyi ve toplumu aydınlatacak olan, gördüğünü yazan rapordur. Ünal’ın yıllardır genç bilirkişilere tekrarladığı ilkeler:
- 01.
Gördüğünü yaz
Bilirkişiden çok şey istenir; tarafların beklentisinin rapora girmesine izin verilmez. Rapor, sahadaki izlerden ve belgelerden çıkan sonucu yansıtır.
- 02.
Gerekirse ayrıl
Heyet çoğunluğunun görüşüne katılmıyorsanız gerekçenizle ayrık rapor verin. İzmit’teki AVM dosyasında mahkeme tam da bu ayrık raporu dinlemek istedi.
- 03.
Önce kendini koru
Ünal’ın hem olay yerinde hem hayatta ilkesi: "Kendinizi korumadan karşı tarafı koruyamazsınız." Güvenliği sağlanmamış bir yangın yerine girilmez.
- 04.
İnsan her şeyden önce gelir
Maddi hasarlı yangının önüne geçilebilir; ölümlü yangın ise derin iz ve uzun bir yargı süreci bırakır. Her raporun ve her denetimin nihai amacı insan hayatını korumaktır.
“Ben kurtarıcı değilim, gözetmenim. Ne görüyorsam onu yazarım.”
Sanayi, Otel, AVM ve Yat Sahipleri İçin Bilirkişi Tavsiyeleri
Bolu Kartalkaya’daki otel yangını, turizm ülkesi olarak eksiklerimizi acı biçimde gösterdi. Ünal’ın ilk cümlesi tekniğe değil insana dairdir: "İlk önce insan olduğumuzu unutmayacağız; attığımız her adımın hesabını verebilmeliyiz." Sektöre göre öncelikler:
Sanayi tesisleri
Risk:Solvent, tiner, alkol, boya ve madeni yağ gibi yanıcı-parlayıcı maddeler; yoğun motor ve pano yükü.
- Yanıcı maddeleri bodrumda değil, havalandırmalı ayrı bir depoda tutun
- Dolum ve aktarma noktalarını topraklayın
- Pano odalarında sürekli hava sirkülasyonu sağlayın
- Güç talebini makine parkına göre güncelleyin
Oteller
Risk:Gece uyuyan misafirler, çok sayıda klima ve mutfak yükü, bodruma itilen teknik hacimler.
- Trafo, jeneratör ve panoları bodrumun derinliklerine gömmeyin
- Her yeni klima ya da cihaz yükünden önce altyapıyı hesaplatın
- Algılama ve sprinkler sistemlerini düzenli test ettirin
- Gece vardiyasına yangın anında ne yapacağını öğretin
Alışveriş merkezleri
Risk:Yüksek yanıcı yük, kiracı tadilatları ve sürekli değişen elektrik tüketimi.
- Kiracı tadilatlarını proje ve onaya bağlayın
- Pano ve şaft odalarını depo olarak kullandırmayın
- Algılama ve söndürme sistemlerini bağımsız bir uzmana denetletin
- Teknik personeli düzenli tatbikata sokun
Yat ve tekne sahipleri
Risk:Dar ve havasız makine daireleri, nem, titreşim ve sonradan eklenen elektrik ekipmanı.
- Kara bağlantısını ve şarj sistemlerini yetkili kişilere kurdurun
- Batarya bölmesinin havalandırmasını kontrol ettirin
- Gevşek bağlantıları ve korozyonu periyodik bakımda inceletin
- Ünal’ın uyarısı: "Bu ara yat yangınlarına çok dikkat edin."
Elektrikli araç sahipleri
Risk:Mevcut bina tesisatına eklenen yüksek ve sürekli şarj yükü; yüksek enerjili batarya.
- Şarj ünitesini projeli, onaylı ve yetkili bir ekiple kurdurun
- Uzatma kablosu ve ev tipi prizle sürekli şarjdan kaçının
- Hasar görmüş ya da şişmiş bataryayı servise gösterin
- Kapalı otoparklarda şarj noktasının çevresini boş tutun
Elektrik Yangını Sözlüğü
Bu rehberde geçen temel kavramların kısa tanımları:
- Güç talebi (bağlantı gücü)
- Abonelik alınırken elektrik idaresinden talep edilen ve tesisatın tasarlandığı güç. Gerçekte çekilen güç bunu aşarsa tesisat kapasitesinin üzerinde zorlanır.
- Kablo kesiti
- İletkenin mm² cinsinden kesit alanı. Taşıyabileceği akımı belirler; yüke göre küçük seçilen kablo ısınır ve izolasyonu yaşlanır.
- Gerilim düşümü
- Yük altında, hat boyunca gerilimin azalması. Yük düştüğünde gerilimin ani yükselmesi de cihazlara ve bağlantılara zarar verebilir.
- Kontak direnci
- Gevşek, oksitlenmiş ya da deforme olmuş bir bağlantı noktasındaki ek direnç. Akım geçtikçe bu nokta ısınır ve tutuşma kaynağına dönüşebilir.
- Ark
- İki iletken arasında havadan atlayan elektrik boşalması. Sıcaklığı bakırın erime noktasını aşabilir ve çevredeki yanıcı maddeyi tutuşturur.
- Kaçak akım rölesi
- Faz ile nötr arasındaki akım farkını algılayıp devreyi kesen koruma cihazı. Elektrikli araç şarjında DC kaçak akımları da algılayan tipi tercih edilir.
- Topraklama
- Tesisattaki ve ekipmandaki istenmeyen elektrik yükünün güvenli biçimde toprağa aktarılması; statik elektriğe karşı da temel önlemdir.
- Statik elektrik
- Sürtünme ya da akış sırasında biriken elektrik yükü. Kapalı alanda yanıcı buharları tutuşturabilecek kıvılcıma dönüşebilir.
- Orta gerilim
- Dağıtım şebekesinde kullanılan, Türkiye’de tipik olarak 34,5 kV düzeyindeki gerilim. Bu tesisatın bulunduğu trafo hacimleri özel önlem gerektirir.
- Termal kaçak (thermal runaway)
- Lityum iyon bataryada bir hücrenin aşırı ısınmasının zincirleme biçimde diğer hücrelere yayılması; söndürülmesi zor yangınlara yol açabilir.
- Ayrık rapor
- Bilirkişi heyetinde çoğunluğun görüşüne katılmayan üyenin, kendi gerekçeli görüşünü ayrıca yazdığı rapor.
- Sprinkler
- Belirli bir sıcaklıkta kendiliğinden açılarak su püskürten otomatik söndürme başlığı ve ona bağlı tesisat.
“İnsana değer vermek çok önemli. İlk önce kendinizi, sonra karşıdakini koruyacaksınız; kendinizi korumadan karşı tarafı koruyamazsınız.”
Sıkça Sorulan Sorular
Elektrik kaynaklı yangınların en yaygın nedeni nedir?+
Küçük kablo kesiti neden yangına yol açar?+
Gerilim dalgalanması yangın çıkarabilir mi?+
Evde ya da sitede elektrikli araç şarj istasyonu kurmak için ne gerekir?+
Elektrikli araçlar yanar mı?+
Elektrik panosu neden havalandırılmalıdır?+
Yanıcı kimyasallar bodrum katta depolanabilir mi?+
Haydarpaşa Garı yangını nasıl çıktı?+
Bilirkişilikte ayrık rapor nedir?+
Bugün Kontrol Edin: 8 Madde
Ünal’ın bir tesise girdiğinde ilk baktığı noktalar; çoğu bir mühendis keşfiyle kısa sürede netleşir.
Taşkın Ünal
Elektrik mühendisi. 1977’den bu yana İstanbul adliyelerinde elektrik kaynaklı yangınlar, gemi ve yat yangınları ve son yıllarda elektrikli araç yangınları başta olmak üzere adli bilirkişilik yapıyor. Fatih Belediyesi’nde elektrik mühendisi, İstanbul İl Spor Müdürlüğü’nde müdür ve hastanelerin elektrik bakımından sorumlu yönetici olarak görev yaptı. Yangın Kriminal ve Tepeli Yangın Danışmanlık A.Ş.’nin danışmanlarındandır.