ماده شتابدهنده چیست و چرا تحلیل میشود؟
در اقدامات آتشافروزی عمدی، معمولاً برای رشد سریع حریق، خروج آن از کنترل و وارد آوردن حداکثر خسارت به سازه، از مواد شیمیایی قابلاشتعال مایع یا گازی مانند بنزین، گازوئیل، تینر، الکل، نفت سفید یا گاز فندک استفاده میشود. این مواد در ادبیات علمی حریق، «ماده شتابدهنده» (accelerant) نامیده میشوند. جرمشناسی حریق با جستوجوی آثار میکروسکوپی این مواد در میان خاکستر و دوده، عنصر قصد (خرابکاری) را بهصورت علمی اثبات میکند.
کار میدانی: جمعآوری نمونهها
موفقیت تحلیل آزمایشگاهی به این بستگی دارد که نمونه صحیح با تکنیک درست از محل حادثه گرفته شود. با وجود حرارت شدید در محل حریق، سطوح متخلخل میتوانند ماده شتابدهنده را حفظ کنند:
کارشناسان از ترکهای کف چوبی، زیر فرش، پشت قرنیز، مناطق متخلخل بتن و عمیقترین نقاط الگوهای سوختگی (V-pattern) نمونهبرداری میکنند. زیرا مواد مایع به دلیل نیروی جاذبه به این نقاط نفوذ کرده و به دلیل کمبود اکسیژن در کف، از سوختن کامل در امان میمانند.
ادله جمعآوریشده هرگز در کیسههای پلاستیکی قرار نمیگیرند؛ زیرا مواد شتابدهنده فرار هستند و ممکن است با پلاستیک واکنش دهند. در عوض، از قوطیهای فلزی ضدهوا با آستر ویژه که فراریت شیمیایی را به صفر میرسانند (Arson Cans) یا کیسههای پلیمری ویژه فاقد نایلون استفاده میشود.
مرحله آزمایشگاهی: استاندارد طلایی GC-MS
ادلهای که به آزمایشگاه میرسند، با دستگاههای پیشرفتهای که در سراسر جهان بهعنوان «استاندارد طلایی» در حوزه شیمی قضایی شناخته میشوند، فرآیند تحلیل را طی میکنند:
قوطی فلزی بهآرامی گرم شده و موجب میشود مواد فرار درون نمونه بهصورت گاز در فضای خالی قوطی آزاد شوند. این گاز با کمک یک سوزن فیبر نوری ویژه (SPME) جذب شده و برای تفکیک به دستگاه تزریق میشود.
مخلوط واردشده به دستگاه، از میان یک لوله بسیار باریک و بلند (ستون) عبور میکند. مواد شیمیایی موجود در مخلوط، بسته به وزن مولکولی و نقطه جوش خود، در زمانهای متفاوتی (زمان بازداری) از این لوله خارج شده و کاملاً از یکدیگر تفکیک میشوند.
مولکولهای تفکیکشده در معرض بمباران الکترونی قرار گرفته و به یونهای خود تجزیه میشوند. هر ماده شیمیایی، درست همچون اثر انگشت انسان، «اثر انگشت طیف جرمی» منحصربهفرد خود را دارد. بدینترتیب مشخص میشود که آیا ماده موجود در نمونه بنزین است، تینر، یا صرفاً واکس معمولی مبلمان آن اتاق - آن هم با قطعیت 100 درصد.
حساسیت تحلیل و وزن حقوقی آن
دستگاههای مدرن GC-MS آنقدر حساس هستند که حتی در آواری که با تنها آب و کف اطفای حریق مواجه شده و روزها از آن گذشته، میتوانند زنجیرههای هیدروکربنی (باقیمانده سوخت) را در سطح یک در میلیون (ppm) یا یک در میلیارد (ppb) شناسایی کنند.