بنیان علمی احتراق خودبهخودی
احتراق خودبهخودی که در میان عموم به «خودسوزی» شهرت دارد، پدیدهای کاملاً واقعی و علمی است. این پدیده بدون دخالت خارجی کبریت، فندک یا جرقه الکتریکی، با تجمع حرارتی آغاز میشود که خود ماده در نتیجه واکنشهای شیمیایی یا زیستی گرماده درونی تولید کرده و قادر به دفع آن به محیط نیست. این حرارت درونی انباشتهشده، در لحظهای که به دمای اشتعال خودکار ماده (auto-ignition temperature) برسد، ناحیه را بهناگاه مشتعل میکند. اگر گردش هوای کافی برای پراکندن این حرارت در محیط وجود نداشته باشد، احتراق خودبهخودی به فاجعهای اجتنابناپذیر تبدیل میشود.
رایجترین موادی که احتراق خودبهخودی را برمیانگیزند
موادی که در تأسیسات صنعتی، انبارها و حتی منازل بالاترین ریسک اشتعال خودبهخودی را دارند، عبارتاند از:
دستمالهای نظافتی آغشته به روغن گیاهی/صنعتی که بهویژه در کارگاههای مبلسازی، رنگکاری خودرو یا رستورانها استفاده میشوند، بزرگترین گروه پرخطر هستند. این روغنها هنگام تماس با هوا شروع به اکسید شدن میکنند. اکسیداسیون فرآیندی گرماده است. هنگامی که دستمالها روی هم انباشته شده و درون یک سطل ریخته میشوند، حرارت تولیدشده در داخل قادر به فرار نیست و دستمالها را بهطور خودبهخودی مشتعل میکند.
بستههای کاه و تودههای بزرگ کود که در انبارهای کشاورزی یا مزارع مرطوب رها شدهاند، در اثر تکثیر سریع باکتریها و ریزاندامگان درون خود بهصورت زیستی گرم میشوند. هنگامی که این فعالیت آلی، دمای درونی را از 70 تا 80 درجه سانتیگراد بالاتر میبرد، فرآیندهای شیمیایی وارد عمل شده و توده کاه از مرکز خود شروع به سوختن میکند.
زغالسنگ متراکمشده بهآرامی اکسیژن موجود در هوا را جذب کرده و احتراق کمشدت (اکسیداسیون) را در سطح آغاز میکند. این حرارت انباشتهشده در کف انبارهای عظیم زغالسنگ، هنگامی که با فشار همراه شود، موجب میشود زغال بهناگاه از درون خاکستر شده و سپس مشتعل شود.
تمایز از آتشافروزی عمدی در بررسی جنایی
حریقهای ناشی از احتراق خودبهخودی اغلب توسط تیمهای بررسی صحنه حادثه بهاشتباه ارزیابی شده و ممکن است بهعنوان «آتشافروزی عمدی یا خرابکاری» ثبت شوند. زیرا حریق بهظاهر هیچ علت منطقی (برق، اجاق و غیره) ندارد. کارشناسان جرمشناسی حریق این تمایز را با یافتههای فنی زیر انجام میدهند:
در یک آتشافروزی عمدی کلاسیک، حریق از سطحی که ماده شتابدهنده روی آن ریخته شده به سمت درون پیش میرود. اما در احتراق خودبهخودی، الگویی کاملاً معکوس دیده میشود؛ درحالیکه نقطه دقیق مرکز توده (دستمالها یا کاه) بهطور کامل به خاکستر تبدیل شده، لایههای بیرونی آسیب کمتری دیدهاند. به عبارت دیگر، حریق از درون به بیرون رشد کرده است.
نمونههای گرفتهشده از محل حریق در آزمایشگاه آزمایش میشوند. اگر در محیط اثری از سوخت خارجی (ماده شتابدهنده) مانند بنزین یا تینر یافت نشود و در عوض تنها مشتقات اکسیداسیون اسیدهای چرب اشباعنشده (نظیر روغن بذر کتان) یافت شود، ثبت میشود که حادثه خرابکاری نبوده، بلکه احتراق خودبهخودی است.